बाँके।
दिगो विकास लक्ष्य (एसडीजी) अनुसार, सन् २०३० सम्ममा क्षयरोग महामारीलाई समाप्त गर्ने लक्ष्य राखिएको छ, तर नेपाल सरकारले यस महामारीको नियन्त्रणका लागि सन् २०३५ सम्मको लक्ष्य राखेको छ। नेपालमा क्षयरोगीको संख्या तीव्र गतिमा बढिरहेको छ, जसको मुख्य कारण भनेको उपचारको पहुँचमा समस्या र औषधि प्रतिरोधी क्षयरोगको वृद्धि हो।
क्षयरोगको बढ्दो चुनौती
सन् २०१७ मा वार्षिक ३१ हजार ६४ मात्र क्षयरोगी थिए भने २०२४ सम्म यो संख्या ६८ हजार पुगेको छ। यो संख्या ग्लोबल फन्ड, डब्ल्यूएचओ र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगका बावजूद तीव्र रूपमा बढेको हो। नेपालमा १ लाख जनसंख्यामा २२९ जनाले क्षयरोग पाउने दरको वृद्धि भएको छ, जुन २०१७ मा १०६ थियो। सन् २०२४ मा १६ हजार व्यक्तिको क्षयरोगका कारण मृत्यु भएको छ।
लक्षणविहीन क्षयरोगीको समस्या
क्षयरोग नियन्त्रणमा चुनौतीको एक मुख्य कारण लक्षणविहीन क्षयरोगीको पहिचानमा असफलता हो। डा. श्रीराम तिवारीका अनुसार, ४० प्रतिशत क्षयरोगी उपचारको दायरामा नआउँदा क्षयरोगको नियन्त्रण गर्न समस्या रहेको छ। यी लक्षणविहीन क्षयरोगीहरू आफूलाई थाहा नदिइकन अरुलाई संक्रमण फैलाउँछन्।
ड्रग रेसिस्टेन्ट क्षयरोगको वृद्धि
नेपालमा औषधि प्रतिरोधी क्षयरोग (ड्रग रेसिस्टेन्ट टीबी) को संख्या पनि बढ्दो छ। डा. नवीनप्रकाश शाहका अनुसार, जथाभावी औषधि सेवन र नियमित औषधि सेवन नगर्दा ड्रग रेसिस्टेन्ट क्षयरोगको समस्या देखा परेको हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनले नेपाललाई औषधि प्रतिरोधी क्षयरोगको उच्च प्रकोप भएका ३० देशको सूचीमा समावेश गरेको छ।
क्षयरोगको रोकथाम र उपचार
क्षयरोग भनेको माइक्रोब्याक्टेरियम ट्युबरकुलोसिस नामक ब्याक्टेरियाका कारण हुने सरुवा रोग हो। यो रोग मुख्यतया श्वासप्रश्वासमार्फत सर्छ र विशेषगरी कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिहरूमा छिटो फैलिन्छ। यसका लक्षणहरूमा खोकी, ज्वरो, वजन घट्नु, रगत आउनु आदि समावेश छन्। नेपालमा क्षयरोगको उपचार १९९३ देखि सुरु भएको हो र सरकारी प्रयास र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगका साथ उपचार र औषधि वितरणको व्यवस्था गरिएको छ।
विश्व क्षयरोग दिवस र नेपालमा यसका प्रयासहरू
प्रत्येक वर्ष मार्च २४ मा विश्व क्षयरोग दिवस मनाइन्छ, जसको मुख्य उद्देश्य क्षयरोगको बारेमा जनचेतना जगाउनु र यसको नियन्त्रणमा जनतालाई संलग्न गर्नु हो। नेपालमा, जापानी अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग एजेन्सी जाइकाको सहयोगमा २०४५ मा राष्ट्रिय क्षयरोग केन्द्र स्थापना गरिएको हो, जसले देशभर क्षयरोगका बिरामीलाई औषधि र परीक्षण सेवा उपलब्ध गराउँदै आएको छ।
क्षयरोगीको उपचार र जीवनशैलीमा सुधार
क्षयरोगीलाई नियमित औषधि सेवन र सन्तुलित आहारको आवश्यकता छ। औषधि सेवन गर्दा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली बलियो बनाउने, पर्याप्त आराम र उपचारको निगरानीमा राख्नाले क्षयरोग निको गर्न सकिन्छ। साथै, सामाजिक दूरी कायम गरेर अन्य व्यक्तिमा सर्ने सम्भावना पनि कम गर्न सकिन्छ। यसरी, नेपालमा क्षयरोगको चुनौती अझै बढिरहेको छ, तर सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको सहयोगका साथ यसको नियन्त्रण गर्नका लागि निरन्तर प्रयासहरू जारी छन्।
