इलामको चुलाचुली थिएटर समूह एक अनौठो र क्रियाशील रंगमञ्च समूह हो, जसले समय र स्थानको सीमा नहेरी नाटक प्रस्तुत गरेको छ। यो समूह कहिले विद्यालयमा, कहिले चौरमा, त कहिले खेतदेखि जंगलमा समेत नाटक प्रस्तुत गर्दछ। यसको अनौठो अभ्यास र प्राकृतिक स्थलोंमा नाटक मञ्चन गर्ने शैलीले दर्शकहरूलाई आकर्षित गरेको छ। यस समूहको यो प्रयास न केवल नाटकको विभिन्न रूपहरूको खोजी हो, बरु नेपालका विभिन्न भागका दर्शकहरूसम्म रंगमञ्चको नयाँ रूपको अनुभव पुर्याउने प्रयास पनि हो।
यसपटक, चुलाचुली थिएटर समूह काठमाडौंस्थित मण्डला थिएटरमा प्रस्तुत भएको नाटक ‘झोडा’सँग नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय रंगमञ्च महोत्सवमा सहभागिता जनाएको छ। नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय रंगमञ्च महोत्सवको तेस्रो संस्करणमा १२ देशका १७ नाटकहरू छनोट गरिएको थिए। ‘रैथाने ज्ञानको उज्यालो’ भन्ने नारा रहेको महोत्सवमा नेपालबाट तीन वटा नाटकहरू चयन गरिएको थियो, जस मध्ये एक हो चुलाचुली थिएटरको नाटक ‘झोडा’। यस नाटकको विशेषता भनेको यसको विषयवस्तु हो, जसले लगभग पाँच दशक पुरानो इतिहासलाई उठाउँछ – जब पहाडबाट तराई झरेर बसोबास गर्ने विपन्न समुदायमाथि राज्यले गरेको दमनको कथा प्रस्तुत गरिएको छ। यो विषयवस्तु विशेष गरी काठमाडौँबाहिरको दर्शकलाई लक्षित गर्दै चयन गरिएको थियो।
नाटक ‘झोडा’ गणेश रसिकको उपन्यास ‘आकाशगंगाको ओतमुनि’मा आधारित छ र यसलाई चेतन आङ्थोपोले निर्देशन गरेका छन्। नाटकलाई सुमन लिङ्देनले नाट्य रूपान्तर गरेका छन्। एकवर्षअघि, यो नाटक काठमाडौँको शिल्पी थिएटरमा पनि मञ्चन गरिएको थियो र दर्शकहरूले यसको प्रस्तुति निकै मन पराएका थिए। मञ्चन पछि चेतन आङ्थोपो स्टेजमा पुगेका थिए र उनी आफ्नो कार्यमा निकै खुसी देखिएका थिए। उनले यो नाटकलाई राज्यले शोषण गरेका आदिवासी समुदायको आवाज बनाउनका लागि तयार पारेको बताए।
चुलाचुली थिएटरको सुरुवात र यात्रा
चेतन आङ्थोपोको जीवनलाई नाटकसँग गहिरो सम्बन्ध छ। बाल्यकालमा साहित्य र कलासँगको नजिकको मित्रता र यथार्थता उनको जीवनको एक महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो। १७ वर्षको उमेरमा उनले नाटकमा कदम राखे र पहिलोपल्ट ‘अमरज्योति’ नाटकमा अभिनय गरे। त्यसपछि अभिनयको बाटोमा उनी धेरै चुनौतीहरूको सामना गर्दै नाटक र रंगमञ्चमा आफूलाई स्थापित गर्दै गए। शुरुतिर नाटक गर्न उनलाई गाह्रो थियो, विशेष गरी लामो संवाद बोल्न र त्यसमा आफ्नो अभिनयलाई प्रगट गर्न।
तर, नाटकप्रति उनको प्रेम र रुचि कहिल्यै कम भएन। उनले अभिनयभन्दा पनि कस्तो प्रकारको रंगमञ्च नेतृत्व गर्ने र पुरानो नाटक मञ्चनको शैलीलाई कसरी सुधार्ने भन्ने बारे सोच्न थाले। त्यतिबेला इलामका गाउँमा परम्परागत नाटक प्रायः चाडपर्वका अवसरमा मात्र मञ्चन गरिन्थ्यो। चेतनले सोचे, त्यो शैलीलाई निरन्तरता दिने र गाउँको सांस्कृतिक माहौलमा सुधार ल्याउने। यसका लागि उनले २०६५ सालमा गाउँका ३० देखि ४५ वर्ष उमेरका मानिसलाई समेटेर नाटक मञ्चन सुरु गरे र बुद्धजयन्तीको अवसरमा नाटक ‘परिवर्तन’ प्रस्तुत गरे, जसले दर्शकको मन जित्यो।
चुलाचुली थिएटरको स्थापना र चुनौतीहरू
२०६७ मा, चेतन आङ्थोपोले आफ्नो रंगमञ्च समूहलाई संस्थागत गर्न चाहिँदै चुलाचुली थिएटरको स्थापना गरे। उनले विद्यालय र गाउँमा थुप्रै नाटक मञ्चन गरे र २०७० मा दुई दिवसीय नाट्य महोत्सवको आयोजना पनि गरे। यद्यपि, चुलाचुली थिएटरको प्रमुख चुनौती भनेको थिएटरको लागि स्थायी भवनको अभाव थियो। गाउँमा पुराना भवनहरूको प्रयोग गर्दै नाटक मञ्चन गर्दा प्राविधिक समस्याहरू आउने गरे। कहिलेकाहीं बत्ती जान्थ्यो, कहिले दृश्यको राम्रो व्यवस्थापन हुन सक्दैनथ्यो।
त्यसपछि, चेतन आङ्थोपो र उनको समूहले थिएटरको नयाँ विकल्प खोज्न थाले। उनले सन्देश दिन चाहन्थे कि रंगमञ्चलाई प्रवर्द्धन गर्न स्रोत र साधनको मात्र आवश्यकता छैन, अपितु त्यो कला र प्राकृतिक वातावरणसँग जडान गरेर पनि प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। भारतको मणिपुरमा प्रचलित सालको रुखमुनि नाटक मञ्चन गर्ने परिपाटीलाई नियाल्दै, २०७९ मा चुलाचुली पाठशाला नाट्य महोत्सवको आयोजनामा जंगलको बीचमा खुला स्थानमा नाटक मञ्चन गरे। यस नाटकको सेटअप र अवधारणा निकै चर्चित भयो र दर्शकहरूको पनि सकारात्मक प्रतिक्रिया प्राप्त भयो।
रंगमञ्चको भविष्य र चुनौती
चुलाचुली थिएटरका लागि प्राकृतिक स्थलमा नाटक मञ्चन भनेको नयाँ चुनौतीको सामना गर्नु हो, तर यसले रंगमञ्चको परम्परागत अवधारणालाई चुनौती दिँदै नयाँ प्रयोग र दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ। यसले थुप्रै नयाँ कलाकारहरूको लागि अवसर सिर्जना गरेको छ, जसमा अनिल सुब्बा र रमिता राई जस्ता कलाकारहरूको नाम उल्लेखनीय छन्। चुलाचुली थिएटरले नयाँ कलाकारहरूलाई प्रशिक्षण र अनुभव प्रदान गर्दै रंगमञ्चमा सशक्त रूपमा योगदान पुर्याइरहेको छ।
तर, चेतन आङ्थोपोले नेपालमा रंगमञ्चको व्यावसायिकरणको आवश्यकता औंल्याएका छन्। उनले भने, “हामी रंगमञ्चको माया गर्छौँ, तर व्यावसायिक दृष्टिकोणको कमीले रंगमञ्चलाई अझै फैलाउन कठिनाइहरू उत्पन्न गर्छ।” केन्द्र र मोफसलका रंगमञ्च समस्याहरू समान छन्, र सरकारको सहयोग बिना रंगमञ्चलाई मजबुत बनाउनु चुनौतीपूर्ण छ।
यसका अतिरिक्त, चेतन आङ्थोपोले सरकारसँग रंगमञ्चको लागि भौतिक संरचनाको प्रबन्ध गर्न माग गरेका छन्। सात वर्षदेखि उनले गाउँपालिका र प्रदेश सरकारले रंगमञ्चको लागि पर्याप्त सहयोग नगरेको बताउँदै, “हामीलाई रंगमञ्चका लागि जग्गा र संरचना दिनु पर्ने हो। सरकारको सहयोग बिना रंगमञ्चलाई सशक्त बनाउन सम्भव छैन।”
निष्कर्ष
चुलाचुली थिएटर समूहले रंगमञ्चको विकास र कलाकारहरूको प्रशिक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ। यसको अनौठो प्रस्तुति र प्राकृतिक स्थलमा नाटक मञ्चन गर्ने अभ्यासले नेपाली रंगमञ्चमा नयाँ दिशा दिएको छ। अब सरकारको सहयोग र स्रोतसाधनको उचित व्यवस्था भएमा, चुलाचुली थिएटरले अझ ठूलो सफलता प्राप्त गर्न सक्छ।
